ÇOCUKLARI KİM YETİŞTİRİYOR: AİLELER Mİ, SOKAKLAR MI, EKRANLAR MI?
Sabiha Ünal · 7 dk okuma
Bir çocuğun karakterini kim şekillendirir? Dünyaya geldiği aile mi, eğitim gördüğü okul mu, arkadaşlık kurduğu sosyal çevre mi, yoksa gününün önemli bir bölümünü geçirdiği dijital dünya mı?
Aslında bu sorunun tek bir cevabı yok. Çünkü çocuk yetiştirmek, yalnızca anne babanın üstlendiği bireysel bir görev değil; aile, eğitim kurumları, sosyal çevre ve kültürel yapı arasında gerçekleşen çok yönlü bir gelişim sürecidir. Ancak son yıllarda çocukların ve gençlerin karıştığı şiddet olayları, akran zorbalığı, suça sürüklenme vakaları ve dijital ortamlarda giderek görünür hâle gelen saldırgan davranışlar, toplum olarak üzerinde düşünmemiz gereken önemli soruları gündeme taşıyor.
Haber bültenlerinde okul çevresinde yaşanan kavgaları, çocukların birbirlerine uyguladığı şiddeti, tehdit görüntülerini ve kimi zaman ölümle sonuçlanan saldırıları izliyoruz. Her olayın ardından benzer tartışmalar yaşanıyor. Ailelerin çocuklarıyla yeterince ilgilenmediği, okullarda disiplinin zayıfladığı, sosyal medyanın olumsuz etkilerinin arttığı veya toplumsal değerlerin aşındığı ileri sürülüyor.
Peki, gerçekten sorunun kaynağı bunlardan yalnızca biri mi? Yoksa çocukların gelişiminde sorumluluğu bulunan bütün toplumsal yapıların birbirleriyle kurduğu ilişkiyi yeniden değerlendirmemiz mi gerekiyor?
Çocuk gelişimi alanındaki bilimsel yaklaşımlar, bireyin davranışlarının yalnızca kalıtsal özelliklerle ya da tek bir çevresel etkenle açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Özellikle gelişim psikoloğu Urie Bronfenbrenner’in ekolojik sistemler kuramı, çocuğun gelişimini aile, okul, akran grupları, toplumsal kurumlar ve kültürel çevrenin karşılıklı etkileşimi içerisinde değerlendirir.
Bu yaklaşım bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Çocuk, yalnızca evinde öğrendikleriyle değil, yaşadığı toplumun kendisine sunduğu ilişkiler ve deneyimlerle de şekillenir. Aile, çocuğun ilk sosyal çevresidir. Güven duygusunun, aidiyetin, temel davranış alışkanlıklarının ve kişilerarası ilişkilerin ilk örnekleri çoğunlukla aile ortamında öğrenilir. Ancak günümüz aile yaşamı, geçmiş dönemlerden önemli ölçüde farklılaşmış durumda.
Çalışma koşulları, ekonomik güçlükler, günlük yaşamın hızlanması ve teknolojinin ev içindeki ağırlığının artması, aile bireylerinin birlikte geçirdikleri zamanın niteliğini etkileyebiliyor. Aynı evin içerisinde yaşayan insanların birbirleriyle yeterince iletişim kuramadığı, ortak zamanların ekranlar arasında bölündüğü ve çocukların duygusal ihtiyaçlarının zaman zaman fark edilemediği durumlarla karşılaşabiliyoruz.
Burada üzerinde durulması gereken mesele, ebeveynlerin çocuklarıyla kaç saat geçirdiklerinden çok, bu zamanın nasıl değerlendirildiğidir. Bir çocuğun yalnızca maddi ihtiyaçlarının karşılanması, onun sağlıklı gelişimi için yeterli değildir. Dinlenmeye, anlaşılmaya, güven duymaya, kendisini ifade etmeye ve gerektiğinde sınırlarla karşılaşmaya da ihtiyacı vardır.
Çocuk yetiştirirken sevgi ile sınırsız hoşgörüyü, özgürlük ile denetimsizliği, korumak ile her davranışı mazur görmeyi birbirine karıştırmamak gerekir. Çocuğun her isteğini yerine getirmek, her anlaşmazlıkta onu koşulsuz haklı görmek veya davranışlarının sonuçlarıyla yüzleşmesini engellemek, uzun vadede sorumluluk gelişimini olumsuz etkileyebilir. Bununla birlikte disiplin kavramını da yeniden düşünmek zorundayız. Disiplin, korkutmak veya cezalandırmak değildir. Sağlıklı disiplin; çocuğa yaşına uygun sınırlar koymak, davranışlarının sonuçlarını anlamasına yardımcı olmak, tutarlı davranmak ve karşılıklı saygıyı geliştirmektir. Şiddet, aşağılama ve baskı ise eğitim yöntemi olarak kabul edilemez.
Peki, ailelerin sorumluluğunu konuşurken yetişkinlerin kendi davranışlarını ne kadar sorguluyoruz? Çocuklarımızdan saygılı olmalarını beklerken biz birbirimize nasıl davranıyoruz? Onlardan dürüstlük isterken kendi ilişkilerimizde ne kadar dürüstüz?
Şiddetten uzak durmalarını öğütlerken öfkemizi nasıl ifade ediyoruz?
Sosyal öğrenme kuramının öncülerinden Albert Bandura’nın çalışmaları, bireylerin davranışları yalnızca doğrudan deneyimlerle değil, başkalarını gözlemleyerek de öğrenebildiklerini göstermiştir. Dolayısıyla çocuklara ne söylediğimiz kadar, onların karşısında nasıl davrandığımız da önemlidir.
Bir çocuğa saygıyı anlatmanın en etkili yollarından biri, ona ve çevremizdeki insanlara saygılı davranmaktır. Ancak çocukluk yalnızca aile içerisinde yaşanmaz.
Çocuk büyüdükçe arkadaş grupları, okul çevresi, mahalle ilişkileri ve sosyal kabul görme ihtiyacı daha fazla önem kazanmaya başlar. Özellikle ergenlik döneminde akran ilişkileri, kimlik gelişiminin ve aidiyet duygusunun önemli parçalarından biridir.
Bu süreçte olumlu arkadaşlıklar çocuğun özgüvenini, sosyal becerilerini ve dayanışma duygusunu güçlendirebilirken, bazı riskli sosyal çevreler olumsuz davranışların öğrenilmesine zemin hazırlayabilir. Burada sokak kavramını yalnızca tehlikeyle ilişkilendirmek doğru değildir. Sokak, aynı zamanda çocukların oyun oynadığı, arkadaşlık kurduğu, paylaşmayı öğrendiği ve toplumsal yaşamı deneyimlediği bir alandır. Sorun sokakta bulunmak değil; çocukların güvenli sosyal alanlara, sağlıklı arkadaşlık ilişkilerine ve destekleyici yetişkinlere yeterince erişememesidir.
Bir çocuğun kendisini ait hissettiği bir topluluğa ihtiyaç duyması son derece doğaldır. Ancak bu aidiyet ihtiyacının, şiddeti veya suç davranışlarını normalleştiren gruplar tarafından karşılanması önemli riskler doğurabilir.
Bu nedenle çocukların sosyal gelişimini destekleyen spor, sanat, kültür ve gençlik faaliyetleri yalnızca boş zaman etkinlikleri olarak değerlendirilmemelidir. Bunlar aynı zamanda koruyucu sosyal politikaların önemli bileşenleridir.
Gelelim günümüz çocukluğunu belki de en görünür biçimde dönüştüren dijital dünyaya…
Bugün birçok çocuk, fiziksel çevresinin yanı sıra sürekli etkileşim içerisinde olduğu ikinci bir sosyal ortamda büyüyor. Sosyal medya platformları, çevrim içi oyunlar, video içerikleri ve dijital iletişim uygulamaları, çocukların bilgiye ulaşma, eğlenme, öğrenme ve arkadaşlık kurma biçimlerini etkiliyor. Bu gelişmenin önemli yararları olduğu kuşkusuz. Çocuklar dijital araçlar sayesinde farklı kültürleri tanıyabiliyor, yaratıcı becerilerini geliştirebiliyor ve eğitim kaynaklarına daha kolay erişebiliyor.
Ancak dijital dünyanın sunduğu fırsatlar kadar risklerin de değerlendirilmesi gerekiyor.
Siber zorbalık, yaşa uygun olmayan içerikler, çevrim içi istismar, yanıltıcı bilgiler, aşırı kullanım ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin sorunlar, çocukların dijital yaşamında dikkat edilmesi gereken başlıca konular arasında bulunuyor. Özellikle sosyal medya platformlarında beğeni, takipçi sayısı ve görünürlük üzerinden şekillenen etkileşim kültürü, bazı çocukların sosyal kabul ve özdeğer algısını etkileyebilir. Bir çocuğun kendisini sürekli başkalarıyla karşılaştırması, dijital ortamda dışlanması veya çevrim içi onay arayışının günlük yaşamını belirlemeye başlaması, duygusal gelişimi açısından değerlendirilmesi gereken durumlardır.
Bununla birlikte dijital teknolojilerin çocukları doğrudan şiddete yönelttiği şeklindeki genellemeler bilimsel açıdan dikkatle ele alınmalıdır. Çocuk davranışları tek bir nedene indirgenemez. Dijital içeriklerin olası etkileri, çocuğun yaşı, gelişimsel özellikleri, aile ilişkileri, sosyal çevresi ve kullanım biçimiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla çözüm, teknolojiyi bütünüyle yasaklamak ya da çocukları dijital dünyadan uzaklaştırmak değildir. Asıl ihtiyaç, çocukların dijital ortamlarda güvenli ve bilinçli davranmalarını sağlayacak becerileri kazanmalarıdır. Dijital okuryazarlık, yalnızca bir cihazı kullanabilmek anlamına gelmez. Bilginin doğruluğunu sorgulamak, kişisel verileri korumak, başkalarının haklarına saygı göstermek ve çevrim içi davranışların gerçek yaşamda sonuçları olabileceğini kavramak da bu becerinin parçalarıdır.
Burada ailelerin yanı sıra eğitim kurumlarına ve dijital platformların yöneticilerine de önemli sorumluluklar düşmektedir. Çocukların güvenliği yalnızca ebeveyn denetimine bırakılamayacak kadar kapsamlı bir konudur. Öte yandan eğitim sistemimizin çocukların sosyal ve duygusal gelişimine ne ölçüde alan açtığını da sorgulamamız gerekiyor. Akademik başarı elbette önemlidir. Ancak bir çocuğun yüksek sınav puanları elde etmesi, sağlıklı iletişim kurabildiği, çatışmaları çözebildiği veya duygularını yönetebildiği anlamına gelmez.
Eğitim, bilgi kazandırmanın yanında bireyin toplumsal yaşama hazırlanmasını da amaçlamalıdır. Okullarda empati, sorumluluk, eleştirel düşünme, çatışma çözme ve dijital etik gibi becerilerin geliştirilmesi; rehberlik ve psikolojik danışmanlık hizmetlerinin güçlendirilmesi, çocukların bütüncül gelişimine katkı sağlayabilir.
Son dönemde kamuoyuna yansıyan ağır şiddet olayları, çocukların güvenliği konusunun ne kadar önemli olduğunu yeniden hatırlatıyor. Ancak her olayın ardından bütün çocukları aynı şekilde değerlendirmek, bir kuşağı bütünüyle suçlamak veya çocukların davranışlarını yalnızca ailelerin başarısızlığına bağlamak, toplumsal sorunların anlaşılmasını güçleştirir. Şiddete karışan bir çocuğun davranışı elbette hukuki ve toplumsal açıdan değerlendirilmelidir. Mağdurların haklarının korunması ve adaletin sağlanması vazgeçilmezdir. Fakat aynı zamanda çocuğun hangi koşullarda yetiştiği, hangi risklerle karşılaştığı ve koruyucu mekanizmaların nasıl güçlendirilebileceği de araştırılmalıdır.
Çocuk haklarını korumak ile toplum güvenliğini sağlamak birbirinin alternatifi değildir. Sağlıklı bir toplum, her iki sorumluluğu birlikte yerine getirebilmelidir.
Bugün üzerinde düşünmemiz gereken temel mesele, çocukların davranışlarından kimin tek başına sorumlu olduğu değil, onların gelişimini etkileyen bütün çevrelerin nasıl daha sağlıklı hâle getirilebileceğidir.
Ailelerin çocuklarıyla kurduğu ilişkiyi güçlendirmesi, okulların güvenli ve destekleyici ortamlar sunması, yerel yönetimlerin çocuklara yönelik sosyal alanları geliştirmesi, dijital platformların yaşa uygun güvenlik önlemleri oluşturması ve kamu kurumlarının koruyucu hizmetleri etkin biçimde yürütmesi ortak bir sorumluluk alanıdır. Çünkü çocuk yetiştirmek, yalnızca bugünün ihtiyaçlarını karşılamak değildir. Gelecekte nasıl bir toplumda yaşamak istediğimizle doğrudan ilgilidir. Biz çocuklarımızdan başarılı olmalarını bekliyoruz. İyi okullarda okumalarını, yabancı dil öğrenmelerini, meslek sahibi olmalarını ve ekonomik açıdan güçlü bireyler hâline gelmelerini istiyoruz.
Peki, aynı kararlılıkla iyi insan olmalarını da önemsiyor muyuz? Bir çocuğun başkasının acısını anlayabilmesi, farklılıklara saygı göstermesi, dürüst davranması, sorumluluk üstlenmesi ve gerektiğinde hatasını kabul edebilmesi de en az akademik başarısı kadar değerli değil midir?
Toplum olarak belki de çocuklarımızın ne kadar başarılı olacağını düşündüğümüz kadar, nasıl insanlar olacaklarını da düşünmeliyiz. Çünkü iyi bir eğitim yalnızca zihni geliştirmez; vicdanın, sorumluluk duygusunun ve toplumsal bilincin gelişmesine de katkıda bulunur. Bugün sormamız gereken soru hâlâ karşımızda duruyor:
Çocukları kim yetiştiriyor? Aileler mi, sokaklar mı, ekranlar mı?
Aslında cevap, bu üç alanın da ötesinde.
Çocukları içinde yaşadıkları toplum yetiştiriyor. Evde gördükleri davranışlar, okulda kurdukları ilişkiler, sokakta karşılaştıkları insanlar, ekranlarda izledikleri içerikler ve yetişkinlerin onlara sunduğu örnekler, gelişim süreçlerinin farklı parçalarını oluşturuyor. Bu nedenle sorumluluğu yalnızca ailelere, okullara veya teknolojiye yükleyerek kendimizi bu tartışmanın dışında tutamayız. Hepimiz, çocukların büyüdüğü toplumsal ortamın bir parçasıyız. Ve belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şu:
Çocuklarımızın nasıl insanlar olmasını istiyoruz ve biz onlara nasıl bir insanlık örneği sunuyoruz?
Unutmayalım…
Çocuklar yalnızca söylediklerimizle değil, yaşadığımız değerlerle de büyürler. Onlara bıraktığımız en önemli miras, sahip olduğumuz imkânlardan önce, nasıl bir insan olmayı öğrettiğimizdir.
SABİHA ÜNAL
Kaynak: Haber Caddesi
Yazar hakkındaSabiha Ünal
