HAZ ÇAĞINDA İLİŞKİLER: YAKINLIĞIN TÜKETİM MANTIĞINA YENİLMESİ

Hanım DemirbaşHanım Demirbaş · 15 dk okuma

 

Değerlerin dönüşümü, bireysel tatmin arayışı ve evlilik kurumunun değişen anlamı üzerine mikro ve makro düzeyde psikososyal bir inceleme.

Bir insanla tanışmak hiç olmadığı kadar kolaylaşırken, onunla bir hayat kurmak neden giderek daha karmaşık hâle geliyor?

İnsanlar birbirlerine ulaşabiliyor, iletişim kurabiliyor, tanışabiliyor ve kısa sürede yakınlaşabiliyor. Buna rağmen kalıcı bir ilişkinin gerektirdiği güveni, sürekliliği ve ortak sorumluluğu oluşturmak her zaman aynı kolaylıkta gerçekleşmiyor.

Bu çelişki, çağdaş ilişkilerin anlaşılması gereken önemli noktalarından biri.

Yakın ilişkilerde kişisel tatmin, cinsel uyum, heyecan ve bireysel özgürlük giderek daha görünür ölçütler hâline geliyor. Birliktelikler yalnızca sevgi ve bağlılık üzerinden değil, kişinin yaşamına ne kattığı, kendisini ne kadar iyi hissettirdiği ve beklentilerini ne ölçüde karşıladığı üzerinden de değerlendiriliyor.

Bunların hiçbiri başlı başına olumsuz değil. İnsanların mutsuz oldukları ilişkilerden ayrılabilmesi, eşitlik talep etmesi, cinsel ve duygusal ihtiyaçlarını önemsemesi önemli toplumsal kazanımlardır.

Ancak başka bir soru da giderek önem kazanıyor: İlişki, yalnızca kişisel ihtiyaçlarımızı karşıladığı sürece değerli görülmeye başladığında, karşılıklı bağlılığın anlamı neye dönüşüyor?

Burada tartışılması gereken, haz duymanın yanlışlığı değil; hazzın ilişkinin bütün anlamını belirleyen temel ölçüte dönüşmesidir.

Bu dönüşümü yalnızca bireysel bencillik, ahlaki zayıflama veya geleneksel değerlerin kaybıyla açıklamak mümkün değil. Ekonomik güvencesizlik, tüketim kültürü, dijitalleşme, bağlanma örüntüleri, toplumsal cinsiyet rollerindeki değişim ve bireyselleşme aynı tablonun farklı parçalarıdır.

Belki de çağımızın temel çelişkisi şudur: İnsanlar özgürlük alanlarını genişletirken, bir başkasıyla ortak bir hayat kurmanın gerektirdiği sorumluluğu nasıl taşıyacaklarını yeniden öğrenmek zorunda kalıyor.

1.⁠ ⁠İlişkinin tüketilebilir bir seçeneğe dönüşmesi

Tüketim kültürü bize yalnızca daha fazla ürün sunmaz. İhtiyaçlarımızı tanımlama, seçenekleri karşılaştırma, memnuniyetimizi ölçme ve beklentilerimiz karşılanmadığında başka bir seçeneğe yönelme alışkanlığı da kazandırır.

Bu değerlendirme biçimi insan ilişkilerine taşındığında önemli bir değişim yaşanır.

Partner, birlikte bir hayat kurulan kişi olmaktan çıkarak beklentileri karşılaması gereken bir seçeneğe dönüşebilir. Daha çekici, daha başarılı, daha anlayışlı, daha heyecan verici veya daha uyumlu birinin var olabileceği düşüncesi, mevcut ilişkinin değerini sürekli tartışmaya açar.

Burada yalnızca seçeneklerin çokluğu değil, insanı değerlendirme biçimi de değişmektedir.

Olaya biraz daha yakından bakalım.

Bir insanı tanımak, onun farklı yönlerini zaman içinde keşfetmeyi gerektirir. İlişki geliştikçe ilk izlenimler değişir; kusurlar görünür, beklentiler yeniden düzenlenir ve iki kişinin birbirine uyum sağlama kapasitesi ortaya çıkar.

Ancak tüketim mantığıyla kurulan değerlendirmede kişi, tanınacak bir insan olmaktan çok, özellikleri karşılaştırılacak bir profile dönüşebilir.

2024 yılında çevrim içi yayımlanan ve 1.389 katılımcıyı kapsayan üç araştırmada, maddiyatçı değerlerin yakın ilişkilerdeki beklentileri nasıl etkilediği incelendi. Araştırmacı Olaya Moldes, tüketim odaklı değerlerin kişinin yakınındaki insanlardan beklediği başarı ve dış görünüş standartlarını yükseltebildiğini; bu durumun daha fazla çatışma ve daha düşük ilişki memnuniyetiyle bağlantılı olduğunu gösterdi.

Bu araştırmanın önemli katkısı, tüketim kültürünün ilişkilere etkisini yalnızca para veya zaman harcama biçimiyle açıklamaması. Aynı zamanda zihnimizdeki ideal insan tasarımını da etkileyebileceğini göstermesi.

Böylece gerçek bir insan, sürekli idealize edilmiş bir başka ihtimalle karşılaştırılmaya başlanabilir.

İlişki artık yalnızca yaşanan bir deneyim değil, sürekli değerlendirilmesi gereken bir performans alanıdır.

Bana ne katıyor? Beklentilerimi karşılıyor mu? Daha iyisi mümkün mü? Bu ilişkiye yatırım yapmaya değer mi?

Bu soruların kendisi yanlış değildir. Ancak ilişkinin bütün anlamı bu hesaplamalara indirgenirse, karşılıklı gelişim ve ortaklık fikri zayıflar.

Çünkü hiçbir gerçek insan, zihnimizde oluşturduğumuz kusursuz partner tasarımını sürekli karşılayamaz.

1. ⁠Seçenek bolluğu ve karar vermenin psikolojik bedeli

Dijital flört platformları, potansiyel partnerlerle karşılaşma imkânını genişletti. İnsanlar artık kendi sosyal çevrelerinin dışındaki kişilerle de tanışabiliyor. Bu gelişme, özellikle sınırlı sosyal çevreye sahip bireyler için önemli fırsatlar yaratıyor.

Ancak seçeneklerin artması, karar vermenin kolaylaşacağı anlamına gelmiyor.

Thomas, Binder ve Matthes’in 2022 yılında Computers in Human Behavior dergisinde yayımlanan araştırması bu konuda dikkat çekici. İlk araştırmada 667 yetişkinin flört uygulaması kullanımı ve seçenek algısı incelendi. İkinci araştırmada ise 248 katılımcıya farklı sayılarda potansiyel partner profili gösterildi.

Çok sayıda seçeneğe maruz kalmanın seçim yükünü ve bekar kalma korkusunu artırabildiği, bazı koşullarda anlık benlik saygısını düşürebildiği görüldü.

Burada önemli bir çelişki ortaya çıkıyor: Seçeneklerin çoğalması, insanın özgürlük hissini artırırken seçtiği kişiyle ilgili memnuniyetini ve kararının kesinliğini zorlaştırabilir.

Çünkü birini seçmek, diğer ihtimallerden bir süreliğine vazgeçmeyi gerektirir.

Bağlanmak yalnızca birine yönelmek değildir; seçimin getirdiği belirsizliği ve sorumluluğu da üstlenmektir.

Henüz tanınmamış insanların ihtimalleri, tanınmış bir insanın gerçekliğiyle rekabet etmeye başladığında, gerçek ilişkinin kusurları daha görünür hâle gelebilir.

Böyle bir ortamda insan, ilişkiyi geliştirmek yerine seçenekleri değerlendirmeyi sürdürebilir.

Bu noktada teknolojiyi tek başına suçlamak doğru olmaz. Dijital platformlar, insan ilişkilerindeki bütün sorunların kaynağı değildir. Ancak sürekli karşılaştırma yapılabilen, yeni seçeneklerin görünür olduğu bir ortam, mevcut psikolojik eğilimleri güçlendirebilir.

1.⁠ ⁠Haz arayışının altında ne var?

Haz, insan yaşamının doğal bir parçasıdır. Cinsellik, arzu, heyecan, dokunma, beğenilme ve karşılıklı çekim sağlıklı ilişkilerin de önemli unsurlarıdır.

Fakat haz arayışı ile duygusal ihtiyaçların karşılanması her zaman aynı şey değildir.

Bazen insan bir ilişkiyi gerçekten o kişiyi tanımak ve onunla yakınlaşmak istediği için kurar. Bazen de yalnızlığını hafifletmek, kendisini değerli hissetmek, reddedilme duygusunu bastırmak veya gündelik yaşamındaki boşluğu doldurmak için yakınlığa yönelir.

Davranış dışarıdan aynı görünebilir; fakat psikolojik işlevi farklı olabilir.

Burada terapötik açıdan önemli bir ayrım ortaya çıkar: Kişinin ne yaptığı kadar, o davranışın hangi duygusal ihtiyaca hizmet ettiği de anlaşılmalıdır.

Örneğin, sürekli yeni bir ilgi arayan bir kişi gerçekten farklı insanlarla tanışmayı seviyor olabilir. Başka bir kişi ise birinin ilgisi azaldığında kendisini değersiz hissediyor ve bu duygudan kurtulmak için hemen yeni bir yakınlığa yöneliyor olabilir.

İkinci durumda yeni ilişki, kişinin kendi değer algısını düzenlemek için kullandığı geçici bir araç hâline gelebilir.

Bu, her haz arayışının altında psikolojik bir sorun bulunduğu anlamına gelmez. Ancak kişi aynı döngüyü tekrar tekrar yaşıyor, kısa süreli tatminin ardından aynı boşlukla karşılaşıyorsa, kendi davranışının işlevini sorgulaması yararlı olabilir.

Asıl soru şudur:

Ben bu insanla yakınlaşmak mı istiyorum, yoksa onun bana hissettirdiği duyguyu mu arıyorum?

Bu ayrım, haz ile yakınlık arasındaki farkı anlamak için önemlidir.

1.⁠ ⁠Yakınlık isteği ile incinme korkusu arasındaki çatışma

İnsan hem sevilmek hem de incinmekten korunmak isteyebilir. Yakınlık güven ve aidiyet ihtiyacını karşılar; fakat reddedilme, terk edilme, kontrol edilme veya hayal kırıklığı yaşama ihtimalini de beraberinde getirir.

Bazı kişiler için ilişkiyi tanımlamamak, duygusal riskleri sınırlamanın bir yolu hâline gelebilir.

Yakınlığın sunduğu imkânlardan yararlanırken ilişkinin getirdiği sorumlulukları ertelemek, kısa vadede rahatlatıcı olabilir. Ancak uzun süreli belirsizlik, özellikle taraflardan biri daha fazla duygusal yatırım yapıyorsa, eşitsizlik yaratabilir.

2025 yılında Psychological Reports dergisinde yayımlanan ve romantik ilişkisi bulunan 276 kişiyle yürütülen bir araştırmada, bağlanma kaygısı ve kaçınma eğilimlerinin ilişkiye bağlılıkla bağlantısında ilişkisel belirsizliğin rolü incelendi. Bulgular, her iki bağlanma eğiliminin de belirsizliği artırabildiğini ve belirsizliğin bağlılıkla olumsuz ilişki gösterdiğini ortaya koydu.

Bu bulgu, belirsiz ilişkilerin tamamının aynı nedenle yaşandığını kanıtlamaz. Ancak kişinin yakınlık karşısındaki güvensizliğinin ilişkiyi tanımlama ve sürdürme biçimini etkileyebileceğini düşündürür.

Burada iki farklı davranış biçimini ayırt etmek gerekir:

Bir insan ilişki istemeyebilir. Bu, dürüstçe ifade edildiğinde meşru bir tercihtir.

Bir başka insan ise ilişki istemediğini söylemeden, karşı tarafın beklentilerini belirsizlik içinde tutarak yakınlığın avantajlarını sürdürmek isteyebilir.

İkisi aynı şey değildir.

Özgürlük, karşı tarafın duygusal gerçekliğini yok sayma hakkı vermez. Bağlılık istememek de sorumsuz davranmayı meşrulaştırmaz.

1.⁠ ⁠Mikro perspektif: Bireyin ilişki kurma kapasitesi

İlişkilerin dönüşümünü anlamak için bireyin psikolojik dünyasına bakmak gerekir.

Çünkü yakınlık kurma biçimi yalnızca güncel tercihlerimizden oluşmaz. Geçmiş deneyimler, bağlanma örüntüleri, benlik algısı, duygusal düzenleme kapasitesi ve kişinin sınırlarını koruma biçimi de bu sürece katılır.

Bağlanmak ile kendini kaybetmek arasındaki fark

Bazı insanlar için yakınlık, güven ve aidiyet anlamına gelirken bazıları için özgürlüğün azalması veya kontrol edilme ihtimalini çağrıştırabilir.

Kaçınan bağlanma eğilimi bulunan kişiler yakınlık arttığında mesafe ihtiyacı hissedebilir. Kaygılı bağlanma eğilimi bulunan kişiler ise karşı tarafın uzaklaşmasına karşı daha duyarlı olabilir ve yoğun güvence arayışına girebilir.

Bunlar değişmez kişilik etiketleri değildir. Kişinin farklı ilişkilerdeki deneyimleri, güven duygusu ve ilişki koşulları davranışlarını etkileyebilir.

2025 yılında Journal of Marital and Family Therapy dergisinde yayımlanan iki boylamsal araştırmada, bağlanma güvensizliği ile ilişki memnuniyeti arasındaki bağlantıda kişinin ilişki içinde özerk hissedebilmesinin rolü incelendi. Bulgular, kişinin ilişkide kendi benliğiyle var olabilmesinin ilişki memnuniyetiyle bağlantılı olduğunu gösterdi.

Bu önemli bir noktaya işaret ediyor:

Sağlıklı bağlılık, iki kişinin birbirine karışması veya birinin diğerinden vazgeçmesi değildir.

İnsan hem yakın olabilir hem de kendi düşüncelerini, ihtiyaçlarını, arkadaşlıklarını ve kişisel alanını koruyabilir.

Dolayısıyla özgürlük ile bağlılık birbirinin karşıtı değildir. Asıl mesele, birinin varlığını korurken diğerine de gerçek bir yer açabilmektir.

Duygusal düzenleme ve sürekli tatmin ihtiyacı

Duygusal düzenleme, kişinin yaşadığı duyguları fark edebilmesi, anlamlandırabilmesi ve davranışlarını yalnızca o anki duygunun belirlemesine izin vermemesidir.

Örneğin yalnızlık hissettiğinde hemen bir ilişkiye yönelmek yerine bu duyguyu tanımak; reddedildiğinde kendisini değersiz ilan etmemek; öfkelendiğinde ilişkiyi bitirme tehdidinde bulunmadan önce neye ihtiyaç duyduğunu anlamak bu kapasitenin parçalarıdır.

Bu beceri, kişinin her duyguyu bastırması anlamına gelmez. Tam tersine, duyguyla temas edebilmesini ve onun yönlendirdiği otomatik davranışları sorgulayabilmesini sağlar.

İnsan her rahatsızlığı dışarıdan gelen bir hazla gidermeye çalıştığında, kendi duygusal dünyasını tanıma fırsatını da kaçırabilir.

İlişkiyi sürdürmek mi, kendini tüketmek mi?

Uzun süreli ilişkilerde zaman zaman hayal kırıklığı, sıkılma, çatışma ve tatminsizlik yaşanabilir. Bu durumlar her zaman ilişkinin yanlış olduğu anlamına gelmez.

Ancak duygusal dayanıklılık, her koşulda kalmak veya kötü muameleye katlanmak da değildir.

Burada temel ayrım şudur:

•⁠ ⁠Geçici anlaşmazlıklar konuşulabilir ve onarılabilir.

•⁠ ⁠Sürekli tekrarlanan saygısızlıklar, aşağılama ve güven ihlalleri ciddi sorunlardır.

•⁠ ⁠İki tarafın da değişime katıldığı ilişkilerde onarım mümkündür.

•⁠ ⁠Şiddet, tehdit veya zorlayıcı kontrol bulunan ilişkilerde öncelik güvenliktir.

Sağlıklı ilişki kapasitesi, ne her zorlukta kaçmak ne de her koşulda kalmaktır. Hangi ilişkinin emek vermeye değer olduğunu, hangisinin zarar verdiğini ayırt edebilmektir.

1.⁠ ⁠Makro perspektif: Evlilik neden azalıyor?

Evlilik oranlarındaki değişimi yalnızca bireysel değerlerle açıklamak, toplumsal koşulları gözden kaçırır.

Ekonomik güvence, konut imkânları, çalışma hayatı, eğitim süresi, kadınların ekonomik bağımsızlığı, çocuk bakımının paylaşımı ve kültürel normlar, evlilik kararını etkileyen unsurlardır.

OECD’nin 2024 tarihli Society at a Glance raporuna göre, OECD ülkelerinin çoğunda evlenme oranları 1990 ile 2022 arasında gerilemiştir. Aynı dönemde ilk evlilik yaşı yükselmiştir. Bununla birlikte evlilik dışı uzun süreli birliktelikler bazı ülkelerde evliliğin yerini alan önemli bir yaşam biçimine dönüşmüştür.

Bu veriler, evlilik kurumunun her yerde aynı biçimde ortadan kalktığını değil, farklı toplumlarda farklı yönlerde dönüştüğünü gösterir.

Üstelik evlenme oranı, insanların sevgiye, sadakate veya bağlılığa ne kadar değer verdiğini doğrudan ölçmez. Bir toplumda evlilik azalırken evlilik dışı kalıcı birliktelikler artabilir.

Bu nedenle evlilik sayısı ile ilişkinin niteliğini birbirine karıştırmamak gerekir.

Ekonomik güvencesizlik: İstek ile imkân arasındaki mesafe

Evlilik, yalnızca duygusal bir karar değildir. Barınma, gelir, iş güvencesi, bakım sorumlulukları ve geleceğe ilişkin planlar da bu kararın parçasıdır.

Benjamin R. Karney’nin Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan kapsamlı değerlendirmesi, sosyoekonomik koşulların çiftlerin ilişki kurma ve sürdürme kapasitelerini farklılaştırdığını ortaya koyuyor.

Ekonomik açıdan daha avantajlı gruplarda eğitim ve kariyer nedeniyle evlilik ertelenebilse de evlilik oranları daha yüksek kalabiliyor. Daha dezavantajlı gruplarda ise evlilik dışı birliktelikler daha yaygın olabiliyor.

Bu bulgu, evlilik kararının yalnızca kişisel değerlerle değil, insanların sahip olduğu imkânlarla da ilişkili olduğunu gösteriyor.

Konut maliyetleri, düzensiz gelir, işsizlik ve gelecek kaygısı, ortak bir hayat kurmayı zorlaştırabilir.

Dolayısıyla evlenmeyen herkesin bağlanmaktan kaçındığını düşünmek doğru değildir. Bazı insanlar bir ilişkiyi sürdürebilecek ekonomik zemine sahip olmadıklarını düşündükleri için evliliği erteleyebilir.

Kadınların ekonomik bağımsızlığı ve geleneksel evlilik modelinin sorgulanması

Kadınların eğitim ve istihdama katılımının artması, evlilik kurumunun dönüşümünde önemli bir etkendir.

Geleneksel evlilik düzeninde ekonomik bağımlılık, toplumsal baskı ve cinsiyet rolleri, kadınların evlilik içinde kalmasını zorunlu hâle getirebiliyordu.

Ekonomik bağımsızlık ve genişleyen yaşam seçenekleri, evliliğin zorunlu bir yaşam aşaması olmaktan çıkmasına katkıda bulundu.

Bu değişim, değerlerin kaybolmasından çok, evliliğin hangi koşullarda kabul edilebilir görüldüğünün değişmesidir.

Eşitlik, saygı, duygusal güvenlik ve ev içi sorumlulukların paylaşılması artık daha görünür beklentiler hâline gelmiştir.

Ancak toplumsal cinsiyet rollerindeki değişim, eski beklentilerin ortadan kalktığı fakat yenilerinin henüz tam olarak yerleşmediği bir geçiş dönemi de yaratmaktadır. Kadın ve erkeklerin evlilikten beklentileri değişirken, bakım emeği, ev işleri, ekonomik sorumluluk ve duygusal destek konularında çatışmalar yaşanabilmektedir.

Bir evliliğin yalnızca geleneksel rollerin devam etmesiyle sürdürülebileceği düşüncesi, günümüzün değişen toplumsal gerçekliğini açıklamakta yetersiz kalır.

Toplumsal altyapı: İnsanların birbirini tanıyabileceği alanlar azalıyor mu?

İlişkilerdeki dönüşümün daha az tartışılan boyutlarından biri de insanların birbirleriyle karşılaşma ve güven geliştirme imkânlarıdır.

Uzun çalışma saatleri, güvencesiz iş yaşamı, şehir hayatının parçalanması, sosyal çevrelerin daralması ve ortak yaşam alanlarının azalması, düzenli sosyal teması etkileyebilir.

Bir ilişki çoğu zaman tek bir romantik karşılaşmayla başlamaz. İnsanlar birbirlerini farklı ortamlarda tekrar tekrar görür, davranışlarını gözlemler, ortak tanıdıklar aracılığıyla güven geliştirir ve zaman içinde yakınlaşır.

Bu süreç için yalnızca istek değil, temasın sürekliliği de gerekir.

Burada araştırmaya değer bir toplumsal soru ortaya çıkıyor:

İnsanlar yakınlık ararken, yakınlığın doğal biçimde gelişmesini sağlayan sosyal ortamları ne ölçüde kaybediyor?

Bu, evlilik oranlarındaki düşüşün kanıtlanmış tek bir nedeni değildir. Ancak ilişki kurma kapasitesini yalnızca bireyin psikolojisiyle açıklamayan, toplumsal koşulları da araştırmaya dâhil eden önemli bir perspektiftir.

1.⁠ ⁠Değerler gerçekten kayboluyor mu, yoksa yeniden mi tanımlanıyor?

Sadakat, sorumluluk, emek, dayanışma ve bağlılık gibi değerlerin önemini yitirdiğini söylemek kolaydır. Fakat geçmişte evliliklerin sürmesi her zaman sevgi, sadakat ve karşılıklı saygı bulunduğu anlamına gelmiyordu.

Ekonomik bağımlılık, toplumsal baskı, boşanmanın damgalanması ve sınırlı yaşam seçenekleri de birçok evliliğin devam etmesinde etkiliydi.

Bu nedenle geçmişin evlilik oranlarını bugünün ilişki kalitesiyle karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.

Bugün insanlar yalnızca evli kalmayı değil, nasıl bir evlilik içinde yaşayacaklarını da sorguluyor. Bu değişimin olumlu tarafı, bireylerin daha eşit ve güvenli ilişkiler talep edebilmesidir. Zorlayıcı tarafı ise kişisel tatmin beklentilerinin bazen ilişkinin ortak ihtiyaçlarının önüne geçebilmesidir.

Burada değerleri yeniden düşünmek gerekiyor.

Sadakat, yalnızca başka birine yönelmemek değil; birlikte kurulan güveni korumaktır.

Sorumluluk, kişinin kendi ihtiyaçlarını yok sayması değil; kararlarının karşı tarafta yarattığı etkiyi gözetmesidir.

Emek, mutsuzluğa katlanmak değil; değiştirilebilir sorunlar karşısında ilişkiyi onarmaya istekli olmaktır.

Özgürlük, hiçbir bağ kurmamak değil; bir bağın içinde kendi benliğini kaybetmeden var olabilmektir.

Bağlılık ise bir insanın hayatını kontrol etmek değil, onun özgürlüğünü tanırken ortak bir yaşamın sorumluluğunu paylaşabilmektir.

Değerlerin çağdaş anlamı, geçmişteki ilişki biçimlerini aynen sürdürmekte değil; karşılıklı saygı ve sorumluluğu bugünün koşullarında yeniden kurabilmektedir.

1.⁠ ⁠Terapötik perspektif: Daha sağlıklı ilişkilere nasıl geçebiliriz?

İlişkilerin dönüşümünü anlamak, bireyin kendi hayatında neyi değiştirebileceğini göstermediği sürece eksik kalır.

Terapötik yaklaşımın amacı insanları evlenmeye yönlendirmek veya her ilişkiyi sürdürmeye ikna etmek değildir. Amaç, kişinin seçimlerini daha bilinçli yapabilmesini, ihtiyaçlarını tanımasını, duygularını düzenlemesini ve karşılıklı güvene dayanan bağlar kurabilmesini desteklemektir.

Bunun için önce kişinin kendi ilişki örüntülerini fark etmesi gerekir.

İhtiyaç ile dürtüyü ayırt etmek

Yeni bir yakınlığa yöneldiğimde kendime şu soruları sorabilirim:

•⁠ ⁠Bu kişiyi gerçekten tanımak mı istiyorum?

•⁠ ⁠Yoksa yalnızlık ve değersizlik duygusundan uzaklaşmaya mı çalışıyorum?

•⁠ ⁠Bu ilişki benim değerlerim ve beklentilerimle örtüşüyor mu?

•⁠ ⁠Karşımdaki kişiyi tanımaya mı çalışıyorum, yoksa bana hissettirdiği duyguyu mu arıyorum?

Bu sorular arzuyu bastırmak için değil, davranışın arkasındaki ihtiyacı anlamak içindir.

Kendi ilişki döngümü tanımak

İlişkilerimde tekrar eden davranışlar var mı?

Yakınlık arttığında uzaklaşıyor muyum? Karşımdaki kişi mesafe koyduğunda yoğun biçimde güvence mi arıyorum? Bir sorun yaşandığında konuşmak yerine ilişkiyi bitirme tehdidinde mi bulunuyorum? Yeni birinin ilgisiyle kendimi daha değerli mi hissediyorum?

Bu örüntüleri fark etmek, otomatik tepkilerle bilinçli seçimler arasına mesafe koyar.

Gerçekçi beklentiler oluşturmak

Partnerin her ihtiyacımızı karşılamasını beklemek, gerçekçi olmayan bir ilişki standardı oluşturur.

Kişi kendisine şu soruyu sorabilir:

Benim için vazgeçilmez olan değerler neler, yalnızca tercih ettiğim özellikler neler?

Saygı, dürüstlük, güven ve karşılıklılık temel ilişki değerleridir. Ortak hobiler, benzer müzik zevkleri veya belirli bir yaşam tarzı ise kişisel tercihler olabilir.

Bu ayrımı yapabilmek, önemli olanı önemsizleştirmeden beklentileri daha gerçekçi hâle getirir.

Duygusal dayanıklılığı geliştirmek

Her anlaşmazlık ilişkinin yanlış olduğu anlamına gelmez. Her sıkılma, sevginin bittiğini göstermez. Her hayal kırıklığı, karşı tarafın kötü niyetli olduğunu kanıtlamaz.

Kişinin duygusunu tanıması, ihtiyaçlarını açıkça ifade etmesi ve zorlayıcı duyguların etkisiyle acele kararlar vermemesi önemlidir.

Ancak duygusal dayanıklılık, kötü muameleye katlanmak değildir. Sistematik aşağılama, tehdit, şiddet, kontrol ve sürekli güven ihlali bulunan ilişkilerde sınır koymak ve güvenliği öncelemek gerekir.

İlişkiyi onarmak için:

•⁠ ⁠Suçlama yerine duygu ve ihtiyacı ifade etmek,

•⁠ ⁠Karşı tarafı savunmaya zorlamadan dinlemek,

•⁠ ⁠Anlaşmazlığı kişilik saldırısına dönüştürmemek,

•⁠ ⁠Gerektiğinde mola verip konuşmaya geri dönmek,

•⁠ ⁠Hata yapıldığında sorumluluk almak,

•⁠ ⁠Güven zedelendiğinde yalnızca sözle değil, tutarlı davranışlarla onarmak gerekir.

Roddy ve arkadaşlarının 2020 yılında Journal of Consulting and Clinical Psychology dergisinde yayımlanan 58 çalışmayı ve 2.092 çifti kapsayan meta-analizi, çift terapisinin ilişki memnuniyetinin yanı sıra iletişim ve duygusal yakınlık gibi alanlarda da olumlu sonuçlarla ilişkili olduğunu gösterdi.

Bu bulgu, ilişki becerilerinin doğuştan gelen ve değiştirilemeyen özellikler olmadığını; uygun koşullarda geliştirilebileceğini destekliyor.

Elbette her ilişki terapiyle sürdürülebilir hâle gelmez. Değişim için karşılıklı katılım ve güvenli bir ortam gerekir. Terapötik yaklaşımın hedefi her koşulda ilişkiyi korumak değil, insanların daha sağlıklı kararlar verebilmesine yardımcı olmaktır.

Sonuç: Birbirimizi mi seçiyoruz, yoksa birbirimizde aradığımız tatmini mi?

Bugünün ilişkilerindeki dönüşüm, insanların daha bencil, daha yüzeysel veya daha değersiz hâle gelmesiyle açıklanamaz.

Bireyselleşme, ekonomik belirsizlik, dijitalleşme, toplumsal cinsiyet rollerindeki değişim, tüketim kültürü ve psikolojik güvenlik ihtiyacı, yakın ilişkilerin kurulduğu zemini birlikte dönüştürüyor.

Mikro düzeyde insan; incinmeden yakınlaşmak, özgürlüğünü kaybetmeden bağlanmak ve kendi duygusal ihtiyaçlarını tanımak arasında bir denge arıyor.

Makro düzeyde ise toplum, insanlara bu dengeyi kurabilecekleri ekonomik, kültürel ve sosyal koşulları ne ölçüde sunabildiğiyle yüzleşiyor.

Bu nedenle evliliklerin azalmasını tek başına değer kaybının kanıtı olarak görmek doğru değildir. İnsanlar evlenmeden de derin, sadık ve sorumluluk içeren birliktelikler kurabilir. Aynı şekilde evli olmak da sağlıklı bir ilişki yaşandığının garantisi değildir.

Ancak ilişkilerin giderek daha koşullu, belirsiz ve kolay vazgeçilebilir hâle gelmesi de üzerinde düşünülmesi gereken bir toplumsal değişimdir.

Belki de asıl mesele, insanların artık evlenmek istememesi değil; bir başkasıyla hayat kurmanın ne anlama geldiği konusunda ortak bir zeminin zayıflamasıdır.

Birlikte yaşamak için aynı evde bulunmak yeterli değildir. Birbirinin hayatında gerçek bir yer edinmek, yalnızca duygusal yakınlık değil, karşılıklı sorumluluk da gerektirir.

Çağımızın önemli ilişki sorunlarından biri, insanların birbirlerine ulaşamaması değil; yakınlığın gerektirdiği duygusal emeği, belirsizliğe tahammülü ve karşılıklılığı nasıl taşıyacaklarını giderek daha az deneyimlemeleridir.

Bir insanın hayatımıza kattığı haz sona erdiğinde, onunla kurduğumuz bağın geriye kalan anlamı nedir?

Belki de bu sorunun yanıtı, ilişkilerin geleceğini anlamak için önemli bir başlangıçtır.

Çünkü bir insanı hayatında tutmak, yalnızca ondan aldığın doyumu sürdürmek değildir. Onunla birlikte bir anlam, bir güven ve ortak bir gelecek inşa etmeye gönüllü olmaktır.

Ve bir toplumun ilişki kültürü, yalnızca kaç kişinin evlendiğiyle değil; insanların birbirlerine ne kadar saygı, güven, sorumluluk ve insani alan açabildiğiyle de ölçülür.

HANIM DEMİRBAŞ

SOSYAL PEDAGOG

BİREYSEL ÇİFT VE AİLE DANIŞMANI

Kaynak: Haber Caddesi

Hanım DemirbaşYazar hakkındaHanım Demirbaş

Hanım Demirbaş — Diğer Yazıları