BİR GÜN HERKES SUSARSA NE OLUR?
Sabiha Ünal · 4 dk okuma
Bir sabah uyandığımızda herkesin sustuğunu düşünelim.
Kimse haksızlığa itiraz etmiyor, kimse gördüğü kötülüğü dile getirmiyor. Bir çocuk yardım istiyor ama kimse duymuyor. Bir kadın şiddete uğruyor, çevresindekiler sessiz kalıyor. Yanlış kararlar alınıyor, adaletsizlikler yaşanıyor, gerçekler çarpıtılıyor fakat hiçbir ses yükselmiyor.
İlk bakışta her yer sakin görünebilir. Ne tartışma vardır ne itiraz ne de rahatsız edici sorular.
Peki, böylesine sessiz bir toplum gerçekten huzurlu mudur? Yoksa insanlığın en büyük tehlikelerinden biri, tam da herkesin sustuğu yerde mi başlamaktadır? Çünkü sessizlik her zaman barışın göstergesi değildir. Bazen korkunun, bazen çaresizliğin, bazen de toplumsal vicdanın giderek zayıflamasının işaretidir. Sosyoloji ve sosyal psikoloji, bireylerin toplumsal olaylar karşısındaki tutumlarının yalnızca kişisel tercihlerle açıklanamayacağını ortaya koymaktadır. İnsan davranışları; sosyal çevre, grup baskısı, otorite ilişkileri ve dışlanma korkusu gibi birçok unsurdan etkilenir.
Siyaset bilimci Elisabeth Noelle-Neumann’ın geliştirdiği Suskunluk Sarmalı Kuramı, bireylerin toplumda azınlıkta kaldıklarını düşündüklerinde görüşlerini açıklamaktan kaçınabildiklerini ileri sürer. İnsanlar dışlanmamak, tepki görmemek veya yalnız kalmamak için düşüncelerini gizleyebilir.
Ancak bireysel suskunluk zamanla kolektif bir davranışa dönüşebilir. Bir kişi sustuğunda diğerleri de kendi düşüncelerinin yalnızca kendilerine ait olduğunu sanabilir. Böylece gerçekte birçok insanın rahatsız olduğu bir durum, herkes tarafından kabul ediliyormuş gibi görünmeye başlar. Bir toplum için tehlikeli olan yalnızca yanlışların çoğalması değil, doğruyu savunan insanların giderek sessizleşmesidir.
Siyaset kuramcısı Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı üzerine geliştirdiği düşünceler de bu noktada önem kazanır. Arendt, kötülüğün yalnızca zalim niyetlerden değil, düşünmeden hareket etmekten ve bireyin kendi eylemlerine ilişkin ahlaki sorumluluğunu sorgulamamasından da kaynaklanabileceğini tartışmıştır. Bugün çevremize baktığımızda bu tartışmanın neden önemli olduğunu görebiliyoruz.
Okullarda zorbalığa uğrayan çocuklar, şiddete maruz kalan kadınlar, haksızlığa uğrayan çalışanlar, toplumdan dışlanan bireyler… Çoğu zaman yaşananların tanıkları vardır. Ancak herkes sorumluluğun bir başkasına ait olduğunu düşünür.
Sosyal psikologlar John Darley ve Bibb Latané’nin araştırmalarıyla açıklanan seyirci etkisi, bir olaya tanıklık eden kişi sayısı arttığında bireylerin müdahale etme sorumluluğunu başkalarına bırakabildiğini göstermektedir.Bu nedenle bir haksızlığın çok sayıda tanığının bulunması, mutlaka birilerinin müdahale edeceği anlamına gelmez. Asıl düşündürücü olan ise zamanla yanlışlara alışmamızdır. Şiddet haberleri sıradanlaşır, yoksulluk istatistiklere dönüşür, çocukların yaşadığı travmalar birkaç günlük gündem maddesi olur. Başlangıçta büyük tepki uyandıran olaylar, tekrarlandıkça aynı duyarlılıkla karşılanmayabilir.
Oysa bir toplumun gelişmişliği yalnızca ekonomik göstergelerle, teknolojik ilerlemelerle veya sahip olduğu kurumlarla ölçülemez. İnsan onuruna verdiği değer, adalet anlayışı ve en savunmasız bireylerini koruyabilme kapasitesi de toplumsal gelişmişliğin temel ölçütlerindendir.
Dijital çağ ise bu soruna farklı bir boyut kazandırmıştır. Bugün milyonlarca insan aynı anda konuşuyor. Sosyal medya platformlarında her saniye düşünceler paylaşılıyor, yorumlar yapılıyor, tepkiler gösteriliyor. Fakat iletişim yoğunluğu, her zaman toplumsal farkındalık anlamına gelmiyor. Bir haksızlığı paylaşmakla o haksızlığın ortadan kaldırılması için sorumluluk almak aynı şey değildir. Bir çocuğun yaşadığı acıya üzülmekle onun güvenliğini sağlayacak koşulların oluşturulmasına katkıda bulunmak arasında önemli bir fark vardır. Belki de çağımızın en büyük çelişkisi, herkesin konuştuğu fakat giderek daha az insanın birbirini gerçekten dinlediği bir dünyada yaşamamızdır. Üstelik toplumsal suskunluğun etkileri yalnızca bugünü ilgilendirmez.
Psikolog Albert Bandura’nın sosyal öğrenme yaklaşımı, bireylerin davranışları başkalarını gözlemleyerek de öğrendiğini ortaya koymuştur. Çocuklar yalnızca söylediklerimizden değil, sustuğumuz anlardan da ders çıkarırlar. Haksızlık karşısında sessiz kalan yetişkinleri gördüklerinde, itiraz etmemeyi olağan bir davranış olarak benimseyebilirler. Bu nedenle gelecek kuşaklara bırakacağımız en önemli miraslardan biri, doğruyu savunma cesareti kadar başkalarının haklarına saygı gösterme bilincidir. Elbette her sessizlik kayıtsızlık değildir. İnsanlar bazen korktukları, kendilerini güvende hissetmedikleri veya konuşmanın ağır sonuçlarından çekindikleri için susabilirler. Bu nedenle sessiz kalan herkesi suçlamak yerine, insanların düşüncelerini özgürce ifade edebilecekleri güvenli ve adil bir toplumsal ortam oluşturmak gerekir.
Çünkü eleştiri düşmanlık, soru sormak saygısızlık, haksızlığa itiraz etmek ise toplumsal huzuru bozmak değildir. Aksine, sorgulama ve yapıcı eleştiri, sağlıklı toplumların gelişmesine katkıda bulunur.
Peki, bir gün gerçekten herkes susarsa ne olur?
Belki şehirler yine kalabalık olur. Fabrikalar çalışır, okullar açılır, ekranlar ışıldar. Hayat dışarıdan bakıldığında olağan akışını sürdürür. Ancak insanların birbirlerinin acılarına duyarsızlaştığı, haksızlıkları sorgulamadığı ve doğru bildiklerini ifade etmekten vazgeçtiği bir toplumda görünmeyen büyük bir kayıp yaşanır.
Bu kayıp, ortak vicdanın zayıflamasıdır.
Unutmamalıyız ki insan olmak yalnızca kendi hayatımızı sürdürmek değil, başkalarının yaşam hakkına, onuruna ve geleceğine karşı da sorumluluk duyabilmektir. Herkes her sorunu çözemez. Ancak herkes kendi imkânları ölçüsünde bir haksızlığa karşı durabilir, bir mağdura destek olabilir, bir çocuğun sesini duyabilir.
Çünkü bazen büyük toplumsal değişimler, tek bir insanın sessiz kalmamayı seçmesiyle başlar.
Ve belki de asıl korkmamız gereken, bir gün herkesin susması değildir. Asıl korkmamız gereken, herkes sustuğunda artık bu sessizliği fark etmeyecek kadar duyarsızlaşmış olmamızdır. Çünkü bir toplumun geleceğini yalnızca konuşanların cesareti değil, suskunluğu sorgulayabilenlerin vicdanı da belirler.
SABİHA ÜNAL
Kaynak: Haber Caddesi
Yazar hakkındaSabiha Ünal
